478 views

Does Vangelis Dream of Electric Sheep?: Το Blade Runner και οι δορυφόροι του

Εάν αποδεχθούμε αρχικά ότι δεν μπορείς να χαθείς στον κόσμο του Blade Runner αν δεν έχεις έρθει σε επαφή με το μυθιστόρημα του Philip Dick, Do Androids Dream of Electric Sheep πάνω στο οποίο βασίστηκε η ταινία, επίσης δεν θεωρούμε ότι κάποιος έχει παρακολουθήσει το film, εάν δεν έχει δώσει απαιτούμενη σημασία στην μουσική του Βαγγέλη Παπαθανασίου που το περιβάλει. Το θρυλικό film του Ridley Scott, μια sci-fi σύμπραξη μη κανονικών ανθρώπων, αποτέλεσε ταινία ζωής για μη κανονικούς ανθρώπους.
Blade Runner: Η ταινία για μη κανονικούς ανθρώπους
Κώστας Μπάρμπας

Υπάρχει μια ομάδα ανθρώπων στον πλανήτη Γη που πιστεύει ότι το Blade Runner είναι ό,τι καλύτερο έδωσε ποτέ η επιστημονική φαντασία στο σινεμά. Στην περίπτωση του γράφοντος αποτελεί την κορυφαία συνεισφορά του κινηματογράφου στην ανθρωπότητα γενικότερα. Αλλά ας μιλήσουμε για κανονικούς ανθρώπους καλύτερα.

Το αριστούργημα του Ridley Scott στέκει αντικειμενικά στις κορυφαίες ταινίες των 80s, απολαμβάνοντας την ιδιαιτερότητα της αρχικής εμπορικής αποτυχίας και της εν τέλει δικαίωσης του δημιουργού μέσω ενός συνεχώς αυξανόμενου cult following, με την πάροδο των ετών. Αναζητώντας μια ικανοποιητική εξήγηση για  την (καθυστερημένη) αναγνώριση, πολλοί αναφέρουν την κυκλοφορία της director’s cut έκδοσης το 1992, η οποία αποτελούσε το αρχικό όραμα του σκηνοθέτη. Ο βασικός λόγος όμως δεν ήταν αυτός. Το Blade Runner ήταν ο ορισμός της art house ταινίας, γυρισμένης σε κλίμακα blockbuster. Ο ανυποψίαστος θεατής έμπαινε στην σκοτεινή αίθουσα για να δει τον Han Solo και τον Indiana Jones υπό τις οδηγίες του σκηνοθέτη του Alien. Expectations vs. Reality κανείς;

Θα ήταν βαρετό να αναφέρουμε το story. Έχει πλέον αναλυθεί τόσο πολύ που δεν έχει νόημα. Τι σημασία έχει αν ο Deckard ήταν τελικά ανδροειδές ή όχι; Τι σημασία έχει για το που έφυγαν με την Rachel; Αυτό που έχει σημασία μετά την πολλοστή προβολή αυτής της ταινίας, είναι η συνειδητοποίηση του ότι αυτό που βλέπει και ακούει κανείς μέσα σε ένα και μόνο καρέ της, αποτελεί ένα έργο τέχνης από μόνο του. Τα πλάνα, τα κτίρια, τα κουστούμια, τα οχήματα, τα χρώματα, ο φωτισμός, οι διάλογοι, οι ερμηνείες, η μουσική του Vangelis. Σε κάθε δευτερόλεπτο που περνά έχεις την εντύπωση ότι παρακολουθείς μικρά αριστουργήματα. Αυτό είναι το Blade Runner: ένα ψηφιδωτό μικρών αριστουργημάτων από τον κάθε συντελεστή ξεχωριστά, φτιαγμένο με σκοπό να τα αναδείξει όλα στο μέγιστο, αλλά να μην επιτρέψει και σε κανένα να κλέψει την παράσταση.

Το Blade Runner αποτελεί δυστυχώς το τελευταίο αριστούργημα του Riddley Scott (και είμαι απόλυτος πάνω σ’ αυτό), την τελευταία μεγάλη sci-fi ταινία με τον αέρα παλιού κινηματογράφου και γενικότερα ένα εικαστικό θαύμα του 20ου αιώνα. Για εμάς που την αγαπήσαμε λίγο παραπάνω από τον μέσο θεατή αποτελεί και πολλά ακόμα: το μάτι του Deckard, τα origami του Gaff, το φίδι της Zhora, την παρτίδα σκάκι του Batty με τον δημιουργό του, το make up της Pris, το τσιγάρο της Rachael, το σπίτι με τις κούκλες του J.F. Sebastian, τον έρωτα της Rachael με τον Deckard, τα δάκρυα στη βροχή του Batty… αλλά ας μιλήσουμε για κανονικούς ανθρώπους καλύτερα.

Philip K. Dick: «Do Androids Dream of Electric Sheep?» 
Ντίνα Δέδε

Είναι βέβαιο ότι ούτε ο Philip Dick θα φανταζόταν την καθολική αναγνώριση και επιτυχία του Do Androids Dream of Electric Sheep?  όταν το έγραφε. Κι όντως, η επιτυχία ήρθε πολύ αργότερα με την κινηματογραφική του μεταφορά. Η νουβέλα γράφτηκε το 1968.

Ο κυνηγός επικηρυγμένων Rick Deckard ξυπνάει σε έναν post-apocalyptic κόσμο το 2021 (ή 1992 σε παλιότερες εκδόσεις) όπου καταστράφηκε από τον πόλεμο. Το περιβάλλον είναι  δυστοπικό, μερικώς ερημικό, στο Σαν Φρανσίσκο. Τα ζώα απειλούνται με εξαφάνιση και η φροντίδα κάποιου θεωρείται ένδειξη ευμάρειας.  Όσοι αδυνατούν, επιλέγουν να αγοράσουν ένα ρομποτικό ζώο. Ο Rick Deckard εμφανίζεται με ένα ηλεκτρικό πρόβατο. Στον Rick δίνεται η άδεια από την αστυνομία να εντοπίσει και να «αποσύρει» προηγμένα ανδροειδή Nexus-6. Ο εντοπισμός τους γίνεται με δοκιμασίες ενσυναισθησίας, όπως το Voight-Kampff τεστ, όπου η εγκεφαλική δραστηριότητα και κίνηση των ματιών μαρτυρά την διαφοροποιήση από τους ανθρώπους.

Ήδη η περιγραφή των τοπίων και κάποιες παρελθοντικές γνώσεις έχουν δοθεί στον αναγνώστη στο πρώτο ¼ του βιβλίου. Σταδιακά η ιστορία αρχίζει κι αποκτά ρυθμό, με ανατροπές και φυσικά ακολουθεί το κυνηγητό μεταξύ του κυνηγού επικηρυγμένων και των ανδροειδών. Όλο αυτό παίρνει μορφή σε μια ρεαλιστική κοινωνική βάση, όπου ο Dick καταφέρνει να δημιουργήσει μια ατμόσφαιρα πολιτών, μια ψεύτικη θρησκεία και συνεχώς αμφιταλαντεύεται η ερώτηση για το τι είναι αληθινό και τι ψεύτικο. Η βασική ιδέα του βιβλίου είναι μία: η ενσυναίσθηση. Η ικανότητα να νιώθεις τους ανθρώπους, την ψυχοσύνθεσή τους. Η ηθική των ανδροειδών υστερεί εδώ. Είναι μηχανές, δεν έχουν αισθήματα, δεν μπορούν να ξεχωρίσουν το καλό και το ευγενικό από το αποτρόπαιο.

Η χρονολογία έκδοσης, το θέμα και ο ανήσυχος Dick ήταν ένας δυνατός συνδυασμός, αλλά η πασίγνωστη ταινία Blade Runner ήταν καθοριστική για τη διάδοση αυτού.  Απομονώνοντας το βιβλίο θα τολμήσω να πω πως από μόνο του δεν δικαιολογεί την υστεροφημία του. Τουλάχιστον όχι απόλυτα. Αυτή η κοιλιά στη μέση και το τόσο απότομο κλείσιμο μπορεί να δικαιολογούνται στα πλαίσια της άκρως ψυχεδελικής περιόδου του Dick στα 60ς. ΟΚ, εξαιρετική βασική ιδέα, πολύ καλό στήσιμο, πάντα ευφάνταστες και ισχυρές περιγραφές. Το ενδιαφέρον είναι δύσκολο να χαθεί, αφού σε αρπάζει από τα μούτρα στην αρχή. Αλλά κάπου εκεί στη μέση, ομολογώ ότι κουράστηκα αναμένοντας μια αντίστοιχη εξέλιξη με το ξεκίνημα. Κι όταν η ένταση κλιμακώθηκε… απλά τελείωσε. Ένιωσα ότι η ιστορία έχασε σημαντικά στο σύνολό της. Κι αυτό κυρίως συνέβη από το τέλος που ήρθε αρκετά απότομα αφήνωντάς με με μια αίσθηση μη ολοκλήρωσης.

Στα πλαίσια της αισθητικής της ταινίας το βιβλίο απογειώνεται αν και διαφοροποιείται αρκετά για τις κινηματογραφικές ανάγκες. Ίσως όχι κακώς. Σε κάθε περίπτωση, το βιβλίο αποτελεί πεδίο ατέλειωτης ανάλυσης χωρίς δομικά να αγγίζει το τέλειο. Σε κάθε περίπτωση όμως, αποτέλεσε αποδεδειγμένα πηγή τεράστιας έμπνευσης και αναμφισβήτητα είναι ένα από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα για τα ανδροειδή.  Εξετάζεται η ανθρώπινη φύση, αμφισβητείται η πραγματικότητα, οι άνθρωποι αμφισβητούν την ανθρωπιά τους και τα ανδροειδή την απουσία αυτής. Τα ρομπότ θα μπορούσαν να έχουν την ελευθερία τους αν γίνονταν όπως οι άνθρωποι; Έχουν δικαιώματα κι ενσυναίσθηση; Το δίπολο μηχανής-ανθρώπου βρίσκεται στο επίκεντρο κάνοντας τον αναγνώστη να αμφιταλαντεύεται, να αναρωτιέται και να αναζητά μια τελική απάντηση-λύση.  Δεν το λες και λίγο.

Blade Runner: Η μουσική
Δημήτρης Καλτσάς

Την τριετία 1981-83 ο Vangelis έγραψε αποκλειστικά soundtracks ταινιών, τέσσερα συνολικά. Με το Chariots of Fire κέρδισε βραβείο Όσκαρ, ενώ η μουσική επένδυση του Blade Runner ήταν υποψήφια στα βραβεία BAFTA και Golden Globe, αλλά το σημαντικότερο είναι πως με αυτό κέρδισε την παγκόσμια αναγνώριση χωρίς να πατά ούτε στο ελάχιστο σε στερεοτυπικές ευκολίες του είδους. Κι όμως, μια διαμάχη του Παπαθανασίου με τον Ridley Scott ήταν η αιτία της 12χρονης καθυστέρησης της κυκλοφορίας του OST σε φυσική μορφή (το 1994 δηλαδή), ενώ μέχρι σήμερα έχουν δει το φως και τέσσερα bootlegs.

Αν υπέθετε κανείς την πιο ταιριαστή μουσική για την ταινία, πολύ δύσκολα θα φανταζόταν κάτι τέτοιο. Ωστόσο, η space ambient / new age οπτική του Παπαθανασίου όχι μόνο ταιριάζει αριστουργηματικά με την ταινία, αλλά αποτελεί και μνημείο στο είδος της. Αμφιβάλλω αν μπορεί κάποιο άλλο soundtrack βασισμένο κυρίως σε synths να σταθεί δίπλα σε αυτό. Δεν πρόκειται για ηχητικό χαλί, αλλά μία παράλληλη αφήγηση με την οπτική που σαγηνεύει και διεκδικεί μερίδιο του αισθητικού επιτεύγματος. Δεν είναι υπερβολή. Τα ζεστά soundscapes ντύνουν ιδανικά τα δυστοπικά post-apocalyptic περιβάλλοντα, τη μοναξιά του Deckard, την ασταμάτητη βροχή, προβάλλοντας υποβλητικά (Rachel’s Song, Damask Rose, Tales of the Future) ή εντείνοντας τη noir διάσταση του έργου (Love Theme, One More Kiss, Dear), αλλά πάντα με μια μεγαλειώδη διαλογιστική ατμοσφαρικότητα που κολακεύει κάθε σκηνή. Εκτός φυσικά από το βασικό θέμα, προσωπικά αγαπημένα κομμάτια είναι το επικό Rachel’s Song με την εκπληκτική ερμηνεία της Mary Hopkin, το Love Theme, το Memories of Green και φυσικά το Tales of the Future με την εξώκοσμη ερμηνεία του Ντέμη Ρούσσου.

Η απόρριψη των συμβάσεων και η πίστη στο όραμα χάρισαν στον δημιουργό την καταξίωσή του μεταξύ των κορυφαίων συνθετών στον κινηματογράφο, κάτι που επιβεβαίωσε και αρκετές φορές μετά. Εκτός μεμονωμένων κομματιών, το συγκεκριμένο έργο του Παπαθανασίου δύσκολα ακούγεται χωρίς την ταινία, αλλά το σημαντικότερο είναι ότι το ίδιο ισχύει και για την ταινία του Scott, που χωρίς τους ήχους αυτούς θα ήταν σίγουρα κάτι πολύ διαφορετικό στη συνείδηση όσων την έχουν δει. Το λες και κατόρθωμα αυτό.

 

Leave a reply

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

cool good eh love2 cute confused notgood numb disgusting fail